Is 40 uur werken nou veel of weinig, historisch gezien?

Is 40 uur werken nou veel of weinig, historisch gezien?

Verkleumd in de regen, rug gebogen onder een zware bundel graan, met zere armen en op een lege maag – nog vóór zonsopkomst en tot lang na zonsondergang – dag in, dag uit het land bewerken. Lichaam en energie geven aan een landheer. Voor vrijwel geen beloning.

Kortom: een zwaar en treurig bestaan. Zo zien we het leven van de middeleeuwse landarbeider voor ons. We hebben het maar goed met onze vijfdaagse, veertigurige werkweek. Een cadeautje van het kapitalisme. Toch?

Lekker middeleeuws slapen onder je werkdag

Aan het einde van de middeleeuwen (15e eeuw) was het leven zwaar, vergeleken met nu. Voor vrijwel iedereen trouwens, niet alleen de arbeider. Gezond oud worden was zeldzaam. Gevarieerd eten was een uitdaging, woonomstandigheden waren primitief en een gebrek aan hygiëne zorgde voor een breed assortiment aan gezondheidsproblemen. Maar echt veel gewerkt werd er niet… Zo kenden de Franse arbeiders volgens het ancien règime 52 vrije zondagen, 90 rustdagen en 38 feestdagen per jaar¹. Daarnaast waren werkdagen alleen in het oogstseizoen dagvullend, de rest van het jaar werd er minder gewerkt. Elke werkdag had ruime rustpauzes, een slaapmoment (ja, gedurende de dag!) en uitgebreide eetpauzes. Het levenstempo was laag en ontspannen². 15e eeuw ±1950 uur per jaar (185 werkdagen * 10.5 uur per dag)

Feestdagen afschaffen tijdens de Gouden Eeuw – dat vergroot de productie

In de 17e eeuw begonnen boeren zich te specialiseren en gebruikten ze steeds beter gereedschap. De productie per arbeider nam enorm toe, waardoor er veel minder landarbeiders nodig waren om de bevolking te voeden. Dit betekende dat er handjes vrij kwamen voor ander werk: handel, ambachten en zelfs kunst bloeiden op. In Nederland begon de periode die wel ook wel ‘de Gouden Eeuw’ noemen. Om de productiviteit te vergroten werden veel feestdagen afgeschaft³, waarmee het aantal werkdagen toenam tot zo’n 260 per jaar. 17e eeuw ±2700 per jaar (260 * 10.5 uur per dag) 

Van werkplaats naar fabriek: de industriële revolutie brengt uren, veel uren

De industriële revolutie (18e eeuw) was een keerpunt. Als eerste in Engeland begonnen fabrieken kleine werkplaatsen te vervangen. Schaal en techniek, gecombineerd met goedkope arbeid, zorgden voor een enorme daling in de kosten van producten. Dit zorgde voor eenvoudiger werk, waardoor werknemers vervangbaar werden. Een schril contrast met het vakmanschap van de eeuwen hiervoor. Hierdoor konden fabriekseigenaren meer en meer werkuren afdwingen. Voor lage lonen.

Uiteindelijk leidde dit tot het ontstaan van vakbonden, gebaseerd op de eeuwenoude gildes (maar dan voor niet-ambachtslieden). Het duurde helaas letterlijk eeuwen voordat dit voor verbetering zorgde.

In de 19e eeuw kwam grootschalige verstedelijking op gang. Vanwege de krimpende vraag voor landarbeiders en de groei van industrie had de stad steeds meer aantrekkingskracht op ‘gewone mensen’. Aan het begin van de 19e eeuw was het leven voor de massa erg zwaar. Inkomens waren laag en goederen duur. Een werkdag voor bijvoorbeeld een fabrieksarbeider was lang, 14 uur arbeid per dag was normaal. Met zes werkdagen per week. 19e eeuw ±4250 uur per jaar (51 * 6 * 14 uur per dag)

Werk in de twintigste eeuw: de eeuw van de vakbond?

In de 20ste eeuw nam de productie een vogelvlucht. De grootschalige industrie werd oppermachtig, kleine werkplaatsen hielden op met bestaan. Maar door de goedkopere goederen ging de kwaliteit van leven omhoog. Door de positie van de industriëlen kreeg ook de tegenbeweging meer momentum: vooral in de Verenigde Staten werden de vakbonden machtig. Dit luidde de komst van stakingen in: óf betere omstandigheden óf we werken niet.

Toch was er een periode van enorme uitbuiting van de arbeider. Een 100-urige werkweek (7 dagen van 14 uur) was in de textielindustrie niet ondenkbaar rond 1900. En daarvoor werd je niet royaal beloond.

De arbeider kreeg echter snel meer invloed. Vrije tijd werd belangrijker en door schaarste op de arbeidsmarkt kregen werknemers meer keuze over waar ze wilden werken. Ook de politieke situatie had veel invloed: doordat steeds meer mensen mochten stemmen werd de mening van de gewone man opeens belangrijk. En de gewone man wou toch liever niet uitgebuit worden. Dit leidde tot een politieke verschuiving: de vakbonden kregen macht in de politiek.

De vakbonden dwongen in 1868 de eerste wet af die een 8-urige werkdag standaard stelde voor een groep ambtenaren¹¹. Deze wet werd slecht gehandhaafd. In 1886 is er grootschalig gedemonstreerd om deze wetten verder uit te breiden en beter te handhaven, met succes.

1926 is een bekend jaar voor liefhebbers van de (auto-)industrie: Henry Ford introduceerde de 40-urige werkweek bij zijn Ford Motor Company. Een werkdag duurde maximaal 8 uur. Tegelijkertijd introduceerde hij een minimumloon ($5 per dag). Iedereen wou voor Ford werken. Het resultaat: de motivatie en daarmee de productiviteit van zijn werknemers steeg enorm. De 40-urige werkweek was niet meer te stoppen.

In 1933 was er zelfs een ‘thirty-hour-workweek bill’ in de Verenigde Staten. Door toegenomen automatisering en arbeidsproductiviteit, en om werkloosheid in te perken, werd er serieus werk gemaakt van een nieuwe dertig urige standaard werkweek. Verschillende hoge Amerikaanse politici geloofden erin dat steeds minder werken en onomkeerbare trend was. Helaas heeft dit idee geen stand gehouden… 20ste eeuw ±1750 uur per jaar (49 werkweken van 35 uur)

De eenentwintigste eeuw…

Sinds ±1970 is er een trendbreuk. De werkweek groeit weer. Werknemers geven aan steeds meer tijd in hun werk te investeren, ook in hun vrije tijd. Twee-inkomen gezinnen maken een opmars, waarmee het aantal gewerkte uren per huishouden verder toeneemt. Vooral voor hoogopgeleide werknemers is er een stijging van het aantal gewerkte uren. De opkomst van thuiswerken, flexibel werken, internet en e-mail lijkt deze trend versterkt te hebben.

Ondertussen vergrijzen en krimpen de vakbonden…¹² 21ste eeuw ±2205 (49 werkweken van 45 uur) en stijgende

Dit keer worden we echter niet gedwongen, levensstijl inflatie zorgt ervoor dat we meer en meer gaan werken. We werken meer dan de middeleeuwse landarbeider. Bedankt kapitalisme? De standaard van leven is echter ondenkbaar toegenomen, en ook de keuzevrijheid is enorm. Dus tóch bedankt kapitalisme!


Kader: Wat is eigenlijk een week?

Ons leven is ingedeeld in tijdvakken. We kennen jaren, maanden, weken en dagen. Maar de week hoort eigenlijk niet in dat rijtje. Een jaar is gebaseerd op de rotatie van de aarde om de zon. Een maand is gebaseerd op de tijd tussen twee volle manen. En een dag is een rotatie van de aarde… Maar een week? Die hebben we zelf verzonnen, ergens in de tijden van oud Babylonië.


Bronnen

¹ Edith Rodgers, Discussion of Holidays in the Later Middle Age

² Juliet B. Schor, The Overworked American: The Unexpected Decline of Leisure

³ Judith Pollman, Het gelijk van de Gouden Eeuw

¹¹ Ulysses S. Grant, proclamation 182

¹² CBS, Vakbeweging en organisatiegraad van werknemers